Τρίτη, Σεπτεμβρίου 21, 2004

Για τα θύματα.

Στο Βήμα της Κυριακής της 19ης Σεπτέμβρη υπήρξε ένα θέμα με τίτλο "Η Πολωνία βαδίζει προς ρήξη με τη Γερμανία" το οποίο μου θύμισε διάφορα παλιότερα στιγμιότυπα της ιστορίας τα οποία θα ήθελα να σχολιάσω. Λέγεται πως το πολωνικό κοινοβούλιο αιτήθηκε την έναρξη συνομιλιών με θέμα τις πολεμικές επανορθώσεις από τη ναζιστική κατοχή. Αυτή η κίνηση ακολούθησε μία σειρά αγωγών σε πολωνικά δικαστήρια που είχαν καταθέσει Γερμανοί ζητώντας αποζημιώσεις από την Πολωνία για τους Γερμανούς που εκδιώχθηκαν το 1945 από την Πομερανία, τη Σιλεσία και την ανατολική Πρωσία, κάτι το οποίο οι Πολωνοί το θεώρησαν προσβολή, εφόσον θεωρούν πως οι Γερμανοί εκδιωχθέντες έπαθαν αυτό που άξιζαν επειδή συνεργαστήκαν με τους ναζί.

-Ολίγα τινά ιστορικά.
Όταν τέλειωσε ο Β παγκόσμιος, με την συμμαχική διάσκεψη στο Πότσνταμ, αποφασίστηκε η Πομερανία, η Σιλεσία και η ανατολική Πρωσία να πάνε στα χέρια της Πολωνίας (ένα μικρό κομμάτι της ανατ. Πρωσίας πήγε στην τότε ΕΣΣΔ, είναι ο σημερινός ρωσικός θύλακας του Καλίνινγκραντ, πρώην Καίνιξμπεργκ, πόλη όπου έζησε ο Immanuel Kant). Η Ρωσία είχε καταλάβει όλην την ανατολική Πολωνία και δεν ήθελε να επιστρέψει ούτε εκατοστό από το έδαφός της. Σε αντάλλαγμα αυτών των εδαφών οι Πολωνοί πήραν όλα τα γερμανικά εδάφη ανατολικά των ποταμών Όντερ - Νάισε και εκατομμύρια Γερμανία έφυγαν ως πρόσφυγες από την Πολωνία. To ίδιο συνέβη και με την Τσεχοσλοβακία (Σουδήτες Γερμανοί). Ο συνολικός αριθμός των προσφύγων ανερχόταν περίπου στα 8 με 10 εκατομμύρια ανθρώπους, αρκετοί από τους οποίους πέθαναν από τις κακουχίες. Αυτούς τους ανθρώπους τους θυμήθηκε ο ακροδεξιός Αυστριακός Χάιντερ όταν γίνονταν οι συνομιλίες για την ένταξη των 10 νέων κρατών στην Ε.Ε. και πρότεινε να μπει ως όρος για την ένταξή τους η επανόρθωση της εκδίωξης των Γερμανών από τις χώρες αυτές. Τώρα μαθαίνω ότι υπάρχουν Γερμανοί που διεκδικούν αποζημιώσεις από την Πολωνία, κάτι που οι Πολωνοί το θεωρούν αδιανόητο καθώς οι Γερμανοί "άξιζαν αυτό που έπαθαν".

Εγώ δεν μπορώ να συμφωνήσω με αυτό. Θεωρώ ρατσιστική τη λογική της τιμωρίας των γερμανικών μειονοτήτων επειδή συνεργάστηκαν με το ναζιστικό καθεστώς. Πιστεύω ότι εφαρμόστηκε μία πολιτική εθνοκάθαρσης την οποία κανείς δεν θέλησε να εμποδίσει, αφού τότε οι Γερμανοί ήταν η "προσωποποίηση του κακού". Μήπως δεν υπήρξαν Τσέχοι, Πολωνοί, Σλοβάκοι και Ούγγροι που συνεργάστηκαν με τους ναζί; Γιατί δεν τους έστειλαν και αυτούς στη Γερμανία; (Παράλογο αυτό που λέω, αλλά είναι εξίσου παράλογο να παίρνεις μία εθνική μειονότητα, να της κολλάς την ταμπέλα του ναζί και διεξάγεις εθνοκάθαρση. Τα παιδιά πρόσφυγες άραγε συνεργάστηκαν και αυτά με τους ναζί; Οι Γερμανοί Σουδήτες ήταν άραγε όλοι υποστηρικτές των ναζί; Γιατί μόνο οι ακροδεξιοί Γερμανοί μιλούν για το θέμα των προσφύγων Γερμανών; Δεν είναι μήπως ανθρωπιστική υπόθεση το να μιλήσουμε για το δικαίωμα ενός πρόσφυγα ανεξαρτήτως ταυτότητας και πεποιθήσεων; Είμαι έξω από το χορό ίσως και μιλώ σε λάθος βάση. Πληροφορούμαι όμως ότι με το τέλος του Β παγκοσμίου και εμείς κάναμε μικρής έκτασης εθνοκαθάρσεις, με τους Μακεδόνες και με τους Αλβανούς με ανάλογες προφάσεις. Οι μεν Τσάμηδες διώχτηκαν ως συνεργάτες των ναζί, οι δε Μακεδόνες ως συνεργάτες των κομμουνιστών που ήθελαν να διαμελίσουν την ελληνική Μακεδονία. (Το πιο αστείο, τραγικό, ηλίθιο και συνάμα ειρωνικό είναι ότι ενώ οι τσάμηδες συνεργάτες των Ναζί έπαιρναν πόδι από την ...γη του Πλάτωνα, οι Έλληνες συνεργάτες των ναζί, προδότες και ταγματασφαλίτες στελέχωναν τους κρατικούς μηχανισμούς του μετεμφυλιακού καθεστώτος...)

Τρίτη, Αυγούστου 24, 2004

Μια ασήμαντη μικρή λεπτομέρεια.

Χτες ήμουνα στο λεωφορείο και σκέφτηκα ότι το καλοκαίρι σώνεται σιγά σιγά και μπαίνουμε στο Σεπτέμβρη που σηματοδοτεί την επιστροφή στις υποχρεώσεις, δουλειά, πρωτάθλημα, ωράριο, σχολή, σχολείο και για μια στιγμή ένιωσα καλά και ένιωσα να βρίσκομαι σε γνώριμο τόπο. Η επανάληψη μας εξοικειώνει με το πέρασμα του χρόνου, ίσως η αίσθηση του ελέγχου, ότι δε βαδίζουμε με κλειστά τα μάτια με ανακούφισε και για μια στιγμή σκέφτηκα πόσο μου αρέσει που ζω.

Άλλο ήθελα να πω. Πριν κανα πενθήμερο είχε χαθεί στο χωριό ένας νέος που είχε πάει για υποβρύχιο ψάρεμα. Γνωρίζαμε τη μητέρα του κι όντας παιδιά είχαμε παίξει μαζί στην παραλία σε ένα απροσδιόριστο παρελθόν. Η κοπέλα του γύρισε από το εξωτερικό και αναλύθηκε σε λυγμούς ζητώντας να της πούνε πως είναι ψέμματα. Τελικά βρέθηκε σήμερα από ένα ελικόπτερο που ερευνούσε την περιοχή.

Σκεφτόμουν πόσο παράξενο ήταν, όσο ζούσε στην αναμονή η μάνα του είχε να ακούσει την φωνή του κοντά 4 μέρες. Τα ρούχα κρέμονταν αφόρετα στην ντουλάπα, τα παπούτσια μένανε σε μια γωνιά, το στρώμα που ζέσταινε, οι χώροι που γέμιζε με την παρουσία του ήταν και είναι κενά. Τώρα τα πράγματά του από αντικείμενα χρήσης θα γίνουν αντικείμενα πόνου, γιατί θα θυμίζουνε έμπρακτα την απουσία και συνάμα θα γίνουν αντικείμενα λατρείας γιατί θα θυμίζουνε την αλλοτινή παρουσία. Όποτε συμβαίνει κάτι τέτοιο μένω αμήχανος, κάθομαι και αναρωτιέμαι πώς έρχεται η συμφορά, πόσο αθόρυβη και απαρατήρητη είναι μερικές φορές. Η αιφνίδια αλλαγή της τύχης προς το ενάντιο μου παγώνει το αίμα, ζηλεύω την εικόνα της μητέρας εκείνης όπως την είχα δει πριν το κακό. Θα ήθελα να αντικαταστήσω ετούτο το θρήνο με εκείνη την εικόνα.

Σάββατο, Αυγούστου 21, 2004

[...]

Το χωριό έχει τη δύναμη να με φοβίζει και να με μελαγχολεί. Ίσως φταίει το παλιό σπίτι. Μου θυμίζει τους προγόνους μου που έχουνε φύγει από τη ζωή, ανθρώπους μιας παλιάς εποχής που εμάθα μέσα από αφηγήσεις και ανθρώπους που γέμισαν τα δεκάδες πλέον καλοκαίρια της ζωής μου και δεν υπάρχουνε πια. Πρόσφατα ήμουν μάρτυρας μίας συζήτησης για μία νεκρή. Πέρασαν κιόλας τα τρία χρόνια και έγινε η εκταφή της. Δεν μπορούσα να συνδέσω την εικόνα ενός μικρού κουτιού από κόκκαλα με εκείνην της γυναίκας που θυμόμουν να βλέπω συνήθως στην παραλία κάτω από μια ομπρέλα. Συνειδητοποίησα πως έχω ξεχάσει το όνομά της και όσο κι αν προσπάθησα δεν μπόρεσα να το ανασύρω από τη μνήμη μου. Απέρριψα τη σκέψη να ρωτήσω πώς τη λέγανε, θα ήτανε μία σπασμωδική και ανώφελη ενέργεια να αντιστρέψω τη ροή των πραγμάτων, να εφησυχάσω με την ψευδαίσθηση ότι μπορώ να σώσω κάτι από το ναυάγιο του χρόνου.

Κυριακή, Ιουλίου 04, 2004

...ενεργούμενο

ενεργούμενο, το: για πρόσωπο που ενεργεί, δρα κατ’ εντολή άλλου και όχι αυτοβούλως: Κατάντησε ~ άλλων. [λόγ. ουσιαστικοπ. ουδ. του ελνστ. ενεργούμενος μπε του ρ. ενεργώ ‘που κατέχεται από το δαίμονα’]

Το παραπάνω λήμμα βρίσκεται στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, το οποίο είναι διαθέσιμο ολόκληρο στο διαδίκτυο. Δεν θα του αφιέρωνα καταχώριση στο δικτυακό μου ημερολόγιο αν δεν είχα γίνει και εγώ ενεργούμενο κάποιου ή κάποιων, γεγονός το οποίο δεν με εξοργίζει αν και είμαι ευέξαπτος . Ο μόνος λόγος που γράφω για αυτό είναι προκειμένου να εκθέσω τα μέσα με τα οποία οδηγήθηκα σε αυτή τη συμπεριφορά. Η αδυναμία μου, η επιλεκτική χρήση και επεξεργασμένη παρουσίαση της πραγματικότητας καθώς και η κατάχραση της εμπιστοσύνης.
Μερικοί άνθρωποι επενδύουν τόσο πολύ χρόνο στο να συλλέγουν πληροφορίες για τους άλλους και μετά να τις διαθέτουνε επιλεκτικά και μέσω αυτής της ροής πληροφοριών να κάνουν συμμαχίες σε μια παρέα και να τις εκμεταλλεύονται ώστε θα έπρεπε κάποιος να τους κόψει μισθό για αυτήν τους την ενασχόληση που δεν έχει άλλο πυρήνα και σκοπό παρά μόνο τον εαυτό τους. Το ότι μου είχε δημιουργήσει μία λανθασμένη άποψη ή - για να το πω καλύτερα - μία υπερβολικά αρνητική άποψη για άλλον άνθρωπο ήτανε κάτι που δεν θέλησα να ελέγξω ως προς την ορθότητά του γιατί αυτή η αρνητική πληροφόρηση ενίσχυε την ήδη αρνητική εικόνα που είχα.
Χρειάστηκε να αρχίσω να αναζητώ πληροφορίες (κοινώς να κουτσομπολεύω) και με άλλους ανθρώπους για να καταλάβω ότι αυτό που θεωρούσα προηγουμένως "αλήθεια" δεν ήτανε παρά μία άποψη για τα πράγματα και μάλιστα μία άποψη που με έστρεψε ακόμα περισσότερο εναντίον κάποιου. Δεν μπορώ να είμαι μέσα στο μυαλό αυτού που με τις πληροφορίες του κατηύθυνε τα συναισθήματά μου ώστε να ξέρω πόσο εσκεμμένο ήτανε αυτό που έκανε ή μη. Ακόμα και η ίδια ηθική υπόσταση των διαφόρων εμπλεκομένων σε αυτήν την ιστορία δεν με ενδιαφέρει. Σκοπός μου είναι να βγάλω κάποια συμπεράσματα για μένα και για τις αντιδράσεις μου.
Για την ώρα έχω καταλήξει στο εξής: όπως και να παρουσιάζεται η πραγματικότητα μπρος στα μάτια μου δεν πρόκειται παρά για μία πλάνη η οποία δεν πρέπει να καθοδηγεί τα συναισθήματα και τις σκέψεις μου. Αφενός γιατί οι άνθρωποι που αφηγούνται την πραγματικότητα απλώς την αναπλάθουν μέσα από τη ματιά και τα συμφέροντά τους και αφετέρου επειδή ακόμα και αυτά που βλέπω εγώ συνιστούν μία οπτική γωνία που από μόνη της δεν μπορεί να συνιστά μία σφαιρική γνώση.
Με λίγα λόγια, είναι συνετό να είμαστε ψύχραιμοι προτού κάνουμε ότιδήποτε και σα μια συμβουλή πρακτικής φιλοσοφίας (αν και δε θα ήθελα να μοιάζει με καζαμία αυτο το ημερολόγιο): αν κάτι μας εξοργίζει ή ενθουσιάζει ας μην αντιδράσουμε αμέσως: ας περιμένουμε μια ώρα, μια μέρα, μια βδομάδα, να δούμε κατά πόσο τα συναισθήματά μας αντέχουνε στο χρόνο και κατά πόσο δικαιώνονται από το πέρασμα του χρόνου, από τις δεύτερες σκέψεις και τις πρόσθετες γνώσεις.

ΥΓ: Μήπως το ίδιο δε γίνεται - σε μεγαλύτερη κλίμακα - με τις ομάδες (πολιτικές, εθνικές κλπ); Μας έχουνε μάθει να μισούμε τους γειτονικούς μας λαούς. Είναι φυσικό, αφού πάντα μας αφηγούνται ό,τι χειρότερο για αυτούς. Το ίδιο συμβαίνει και με αυτούς όμως...

Σάββατο, Ιουνίου 12, 2004

...η συνέχεια

Τούτη η εγγραφή στο blog συνεχίζει την προηγούμενη.

Το πιο σοβαρό δίλημμα το έχεις όταν π.χ. έχεις κάνει κάτι που θεωρείς κακό, εφόσον έχεις κάποιες a priori ηθικές αρχές. Έχεις υπάρξει δυσάρεστος, κακός, αδιάφορος, έχεις απομακρυνθεί χωρίς να δίνεις δεκάρα και ξαφνικά το άτομο με το οποίο απομακρύνθηκες έρχεται ξανά στο προσκήνιο - εννοώ το δικό σου προσκήνιο - με ένα πρόβλημα ή με κάτι που εσύ θεωρείς πρόβλημα και τελικά το χρεώνεις στην δική σου συμπεριφορά και αδιαφορία, θεωρείς πως είχες κάποιο χρέος που δεν εκπλήρωσες και έπειτα σε τυραννούν τύψεις για αυτή σου την παράλειψη και τρέχεις να επανορθώσεις πολλαπλάσια, λες και είσαι μια νέα Florence Nightingale ή μητέρα Τερέζα.
Μετά από αυτά τα πολύ θεωρητικά που έχουνε μία πρακτική βάση (και η διαφορά θεωρίας και πράξης εν προκειμένω είναι ότι αποτρέπει την εκτροπή στο κουτσομπολιό) αποφάσισα να κάνω και εγώ κάτι για τις τύψεις που ίσως ένοιωσα ή τελοσπάντων μπορεί να αντέδρασα έτσι ακολουθώντας μία μαθημένη και αυθόρμητη συμπεριφορά. Δε ζήτησα να επιστρέψω σε μία κατάσταση σαν και την προηγούμενη, δεν ζήτησα επανόρθωση ούτε εξηγήσεις ούτε εξιλεώσεις κι όμως δεν μπόρεσα ακόμα και αυτήν την απλή άρση των τύψεων να πετύχω σωστά γιατί της έδινα γάιδαρο και τον κοίταγε στα μάτια. Δεν ξέρω, ίσως να έχει και εκείνη μάθει να συμπεριφέρεται έτσι, να κρατά λίγη υπεροψία, λίγη αποστασιοποίηση, να δείχνει ότι δεν ποθεί τόσο πολύ αυτό που όντως ποθεί και που εγώ της έδωσα γιατί δεν μου ήτανε δύσκολο ούτε συνεπαγόταν από μέρους της κάποια υποχρέωση. Δεν ήθελα να την κάνω να νιώσει υποχρεωμένη απέναντί μου, ίσως το κίνητρό μου να ήτανε στην αρχή ηλίθιο, να είχε σχέση με εξαγορά τύψεων αλλά πολύ γρήγορα και μέσα από τις συγκυρίες το κίνητρο εξαλείφτηκε και έμεινε μόνο η προσφορά.
Έδωσα κάτι το οποίο δεν μου έκανε κόπο να το προσφέρω και για το οποίο δεν θέλω κανένα αντάλλαγμα. Ούτε εξαγορά τύψεων (γιατί δεν τίθεται πλέον τέτοιο θέμα) ούτε υποχρέωση ούτε τίποτα. Ούτε πρόκειται να νοιώσω ότι έγινα καλύτερος άνθρωπος. Το μόνο που σκέφτομαι είναι ότι την ίδια προσφορά θα ήθελα να την είχα κάνει και αλλού αλλά δυστυχώς ντρέπομαι.

Σάββατο, Μαΐου 29, 2004

Όψεις Καθημερινού Θεάτρου

Το πρόβλημά μου είναι τα διαφορετικά επίπεδα ύφους που πρέπει να χειρίζομαι καθημερινά. Φαντάζομαι ότι πολλοί θα συμφωνήσουν ότι έχουνε το ίδιο ακριβώς πρόβλημα που δεν έγκειται μόνο στην αυτοσυγκράτηση (που για την έλλειψή της μετανοιώνουμε συχνά) αλλά και στην αδυναμία συνεχούς χρήσης και αδιάκοπης εναλλαγής προσωπείων και ρόλων.
Συναντάς κάποιον με τον οποίο έχεις τυπικές φιλικές σχέσεις και πρέπει να θέσεις σε λειτουργία το προσωπείο της ευγένειας και τυπικότητας. Χαμογελάς, χαιρετάς, περνάει κι εσύ συνεχίζεις να χαμογελάς.
Θέλεις να μιλήσεις σε κάποιον καθηγητή που εκείνη την ώρα μιλάει με έναν άγνωστο. Κάθεσαι σε απόσταση για να του δείξεις ότι θες να μιλήσετε αλλά παράλληλα δε θες να διακόψεις. Ποια είναι αυτή η απόσταση όμως; Κι αν του αυξάνεις τον εκνευρισμό με την παρουσία σου ή αν δε θέλει εν τέλει να σου μιλήσει; Αν είναι ένα πρόβλημα η απόσταση, άλλο ένα πρόβλημα είναι το βλέμμα. Κοιτώντας προς το μέρος τους νοιώθεις αδιάκριτος, κοιτώντας όμως αδιάφορα (ίσως διαβάζοντας μια αφίσα στον τοίχο) νοιώθεις πως δεν έχεις λόγο να περιμένεις, το μυαλό απομακρύνεται από αυτά για τα οποία βρέθηκες εκεί και απέχεις μια τρίχα από τη σκέψη ότι θα ήτανε καλύτερα να τον απασχολήσεις κάποια άλλη στιγμή και έτσι φεύγεις κάπως ανακουφισμένος αφου με μια "λογική" δικαιολογία έχεις παρακάμψει την ανάγκη να επιστρατεύσεις τις κουραστικές συμβάσεις της επικοινωνίας. Νομίζω ότι αυτά είναι απλά διλήμματα, ανάξια να τα σκέφτεται κανείς.

Για το πιο σοβαρό πρόβλημα θα επανέλθω κάποια άλλη στιγμή λόγω έλλειψης χρόνου.

Παρασκευή, Μαΐου 28, 2004

ο Πύργος

Έχω νοιώσει λίγο σαν καφκικός ήρωας. Νοιώθω σαν τον Χωρομέτρη στον Πύργο. Προσπαθώ να μαζέψω κάποιες προσφορές για συστήματα, πόρτες ασφαλείας και για ασφαλιστική κάλυψη του χώρου όπου εργάζομαι και συνεχώς κάτι προκύπτει που με βγάζει από το δρόμο μου και συνειδητοποιώ πως για να φτάσω στο επιθυμητό αποτέλεσμα πρέπει να αντιμετωπίσω αυτό το καινούργιο εμπόδιο που δίκην μπάμπουσκας κρύβει ένα άλλο εμπόδιο και ούτω καθεξής.

Σήμερα (ή χτες) το πρωί με πήρε ο ασφαλιστής και με ρώτησε αν ο χώρος είναι δηλωμένος ως διαμέρισμα ή ως επαγγελματική στέγη γιατί από αυτό - είπε - θα εξαρτηθεί το ύψος των ασφαλίστρων. Εγώ έπρεπε να το μάθω αυτό αλλά ο καθηγητής έλειπε. Πήρα τηλέφωνο την οικονομική υπηρεσία και μόλις ανέπτυξα την παραπάνω ιστορία ο προϊστάμενος προσβεβλημένος θέλησε να μου υπενθυμίσει πως εγώ δεν έχω καμία σχέση με το χώρο, είμαι ένας συμβασιούχος και όχι ένας υπάλληλος πόσω μάλλον ένας συνεργάτης του και εννόησε σαφώς ότι αυτές τις πρωτοβουλίες πρέπει να τις γνωρίζει εκ των προτέρων και δεν μπορεί ο καθηγητής να κάνει έστω και έρευνα αγοράς χωρίς να έχει ενημερώσει τον προϊστάμενο της οικονομικής υπηρεσίας. Αυτά τα έλεγε ενώ εγώ είχα υψώσει τον τόνο της φωνής μου. Δεν θυμάμαι γιατί εξοργίστηκα κι όμως όλη τη μέρα σκεφτόμουνα το περιστατικό και προσπαθούσα να εκλογικεύσω κάθε λεπτομέρεια, να εικάσω με κάποια λογική μέθοδο τις εξελίξεις. Πάντα εκ των υστέρων βάζουμε ένα προσωπείο στις πράξεις μας που κατά βάθος είναι παράλογες.

Η δική μου εκλογίκευση: προσπάθησα να ταυτιστώ με τον Χωρομέτρη του Κάφκα, μετά προσπάθησα να νοιώσω αδιάφορος σαν τον Τζέικομπ Χόρνερ στο Τέλος του Δρόμου του Τζόν Μπαρθ και τέλος προσπάθησα να είμαι wu wei -κενός και υπέροχος- σαν βουδιστής ζεν. Αυτά ήτανε τα δικά μου προσωπεία, κανένα δεν πέτυχε εκτός ίσως από τον Τζέικομπ Χόρνερ, που σαν κι αυτόν νοιώθω, ένα οντολογικό κενό με διάφορα προσωπεία, μια σειρά από περσόνες περιφερόμενες πάνω από ένα σκοτεινό κενό.

Αν η συνέχεια έχει ενδιαφέρον θα επανέλθω κι ίσως η ιστορία μας βγει κάτι σαν Πραγματεία Πάνω στην Αίσθηση της Πραγματικότητας. Εκείνος ο προϊστάμενος πάντως είναι πολύ ικανοποιημένος από την πραγματικότητά του, γι'αυτό την έχει πιστέψει τόσο δυνατά.

Πέμπτη, Μαΐου 27, 2004

Καλή αρχή

Ξεκινά η αλυσίδα του δημόσιου ημερολογίου μου, αν και δεν νομίζω να υπήρχε λόγος να κάνω άλλη μία ιστοσελίδα με άλλη εμφάνιση και τρόπο δημοσίευσης. Ακόμα και η παρουσία μου σε φόρα, σε newsgroups και μέσα από την ιστοσελίδα μου είχε πάντα τον ίδιο σκοπό, την αποτύπωση κάποιων σκέψεων. Δεν έχω ψάξει να δω τι παραπάνω μπορεί να προσφέρει τούτη η μορφή επικοινωνίας.