Κυριακή, Φεβρουαρίου 13, 2005

H χρήση της λογοτεχνίας

Μια μέρα που βρισκόμουν στην Αθήνα πήγα τον συνηθισμένο μου αργόσχολο περίπατο στο βιβλιοπωλείο της Πρωτοπορίας για να χαζέψω τα βιβλία. Καθώς μπαίνεις στο βιβλιοπωλείο τέρμα αριστερά υπάρχουν τα ράφια με βιβλία ψυχολογίας και παιδαγωγικών όπου μπορείς να βρεις από επιστημονικές μελέτες, κλασικά έργα μέχρι την πιο εύπεπτη αμερικανιά στο επίπεδο της πρακτικής ψυχολογίας. Αυτά τα σαβουροβιβλία - που το μόνο πρόβλημα που λύνουν είθισται να είναι η οικονομική δυσπραγία των συγγραφέων τους – μου ασκούν ισχυρή έλξη.
Να εξηγηθώ: μετά από βασανιστικές σκέψεις για την χρησιμότητα της λογοτεχνίας στην ζωή μας και στην κοινωνία κατέληξα στο απλό συμπέρασμα ότι δεν με νοιάζει αν έχει κάποια χρησιμότητα και αξία το λογοτεχνικό κείμενο και ότι όλοι οι προβληματισμοί μου πήγαζαν από εσωτερικευμένη χρησιμοθηρία που έπρεπε να ξεφορτωθώ πάση θυσία. Διαβάζω λογοτεχνικά έργα και τα απολαμβάνω επειδή έτσι γουστάρω. Οι άλλοι που δεν διαβάζουν λογοτεχνικά βιβλία επειδή τα θεωρούν άχρηστη ασχολία κάνουν ένα σωρό άλλα άχρηστα πράγματα: εκκλησιάζονται, καπνίζουν, παίζουν λόττο, ασφαλίζουν τη ζωή τους, μεριμνούν για την άλλη ζωή, βάζουν δόσεις για κινητό τελευταίας τεχνολογίας. Ποιος είναι αυτός που θα θέσει τα όρια ανάμεσα στο χρήσιμο και στο άχρηστο;
Όλη αυτή η παλαιότερη αναζήτηση χρησιμότητας (ή αν θέλετε: νοήματος) στην λογοτεχνία μου έφαγε πολύ άσκοπο χρόνο και μου άφησε ένα κουσούρι: να κρυφοκοιτάω τις συνήθειες των ανθρώπων και των κοινωνιών στη στάση τους απέναντι στα κείμενα, λογοτεχνικά και μη: ο Κώδικας Ντα Βίντσι του Dan Brown οδήγησε κάποιους στο να προσπαθήσουν να το ανασκευάσουν σα να ήταν ιστορικό, θεολογικό βιβλίο, τα (πλαστά) Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών οδήγησαν άλλους στο να εξαπολύσουν διωγμούς κατά των Εβραίων, τα Πάθη του Νεαρού Βερθέρου δημιούργησαν κύμα αυτοκτονιών στην Ευρώπη της εποχής του Goethe, η δυστοπία του George Orwell 1984 έκανε πολλούς να την διαβάζουν σαν να ήταν το κλειδί που θα ξεκλείδωνε τα μυστικά του παρόντος και του μέλλοντός μας. Από την άλλη υπάρχουν αρκετά κείμενα που δεν γράφτηκαν με λογοτεχνικές αξιώσεις αλλά μπορούν να διαβαστούν πια μόνο σα λογοτεχνία, όπως π.χ. εγχειρίδια πρακτικής ιατρικής όπως το Tesoro della Sanita et Prattica Medicinale του Castor Durante και το De Medicina του Cornelius Celsus.

Ο κατάλογος είναι ατελείωτος και δε θέλω να μακρυγορήσω.
Το πέρασμα των κειμένων από λογοτεχνικό σε πρακτικό ρόλο και το αντίστροφο είναι συχνό και πολλές φορές δεν το αντιλαμβανόμαστε. Πολλοί κάποτε πίστεψαν ή θα πιστέψουν ότι ένα ποίημα μπορεί να κάνει ένα πρόσωπο να σε αγαπήσει (σα να ήταν μαγικό ξόρκι) και πολλοί λεηλάτησαν και λεηλατούν ποιητές και λογοτέχνες από τους στίχους και τα κείμενά τους για να προκαλέσουν έρωτα. (Για αυτές τις περιπτώσεις συνιστώ Τα Αποσπάσματα του Ερωτικού Λόγου του Ρολάν Μπαρτ.) Πολλοί χρησιμοποίησαν ένα ογκώδες λογοτεχνικό έργο για να κρατήσουν (κυριολεκτικά) μια πόρτα ανοιχτή ή για να ανάψουν (κυριολεκτικά) μια φωτιά κι αυτές πιστεύω πως είναι οι πιο γοητευτικές και απαξιωτικές χρήσεις της λογοτεχνίας.
Μία από τις πολλές πρακτικές χρήσεις της λογοτεχνίας συνάντησα εκείνη τη μέρα που πήγα στην Πρωτοπορία και στάθηκε η αφετηρία αυτού του κειμένου. Έχοντας πολύ χρόνο για σκότωμα και όρεξη για σαρκασμό πήγα κατευθείαν να περιηγηθώ στα βιβλία της πρακτικής ψυχολογίας όπου πηγαίνουν άνθρωποι και καταθέτουν τον οβολό τους πιστεύοντας ότι θα βρουν κάποια-αλήθεια-που-θα-τους-λύσει-το-πρόβλημα-που-δεν-έλυσε-η-καφετζού-ταρωμάντις. Ο πρώτος τίτλος που μου τράβηξε το ενδιαφέρον ήταν το Παρά Ένας Πενήντα Λόγοι Για Να ΜΗΝ Παντρευτείτε της Κατερίνας Παπαδημητρίου. Πρόκειται για έργο που το καταχωρίζω κατευθείαν στα Βιβλία-Για-Τα-Οποία-Καταστράφηκε-Ασκοπα-και-Αδικα-Ένα-Δάσος. Το ξεφύλλισα με την δίψα να επιβεβαιώσω το πόρισμά μου ότι τελικά είμαστε πιο ηλίθιοι κι από τα σαλιγκάρια ώσπου έφτασα σε μια σελίδα που περιείχε μία κάρτα• στη μια πλευρά διαφήμιζε ένα μπαρ και στην λευκή πλευρά είχε γραμμένο στο χέρι το ακόλουθο κείμενο:

ΘΑ ΗΘΕΛΑ ΝΑ ΓΝΩΡΙΣΩ ΜΙΑ ΚΟΠΕΛΑ ΠΟΥ ΑΡΕΣΚΕΤΑΙ ΝΑ ΔΙΑΒΑΖΕΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ, ΔΙΟΤΙ, ΟΜΟΙΟΣ ΟΜΟΙΩ ΑΕΙ ΠΕΛΑΖΕΙ.
ΚΩΣΤΑΣ 69...

Αυτός ο Κώστας δεν μπήκε στον κόπο να μάθει στίχους, να αποστηθίσει κάποιο ερωτικό απόσπασμα για να συγκινούσε μία κοπέλα που να του πελάζει αλλά χρησιμοποίησε το βιβλίο περισσότερο από την υλική του πλευρά, όπως κάποιος που το χρησιμοποιεί για προσάναμμα. Έτσι έκανε πιο φανερό το σκοπό για χάρη του οποίου χρησιμοποιούσε ως μέσο τη λογοτεχνία. Ήταν μία γοητευτικά απαξιωτική χρήση που δεν είχα φανταστεί! Ελπίζω ο "Κώστας" να είχε τοποθετήσει κι άλλες κάρτες σε άλλα βιβλία γιατί την συγκεκριμένη την πήρα για το αρχείο μου, για την άγραφη μελέτη μου πάνω στις σχέσεις ανθρώπων και βιβλίων.


12 σχόλια:

Ιφιμέδεια είπε...

Πολύ ενδιαφέρουσα κι αυτή η χρήση των βιβλίων. Και ο Κώστας εν προκειμένω, νομίζω διόλου τυχαία, "ομιλεί" με την υποψηφία και μέσω της μπροστινής πλευράς της κάρτας (μπαρ στο χίλτον=δεν είμαι τύπος που συχνάζω σε καταγώγια=αξίζω να με γνωρίσεις).
Επιπλέον το βιβλίο που έβαλε την κάρτα δεν είναι λογοτεχνικό οπότε τί θεωρεί άραγε ο εν λόγω Κώστας λογοτεχνίά;
Και τι συμβαίνει με τις περιπτώσεις που το βιβλίο (ή η κάρτα εν προκειμένω) καταλήξει σε ανδρικά χέρια; Ο Κώστας πώς θα αντιδρούσε αν του τηλεφωνούσε ένας άνδρας;
Ιφιμέδεια

Aureliano Buendia είπε...

Ευχαριστώ, μια γυναικεία ματιά ήταν απαραίτητη. Στο ηλεκτρονικό βιβλιοπωλείο της Πρωτοπορίας το βιβλίο της Παπαδημητρίου έχει καταχωριστεί στις ενότητες Χιούμορ και Πεζογραφία, είναι όμως στα ράφια της ψυχολογίας. Θα πρότεινα να αρχίσουμε όλοι ένα παιχνίδι και να αφήνουμε καρτούλες στα βιβλία της Πρωτοπορίας (για αρχή), αλλά να μην είναι ερωτικές αγγελίες αλλά κάτι σαν "σημαδούρες". Message in a bottle.

Μάρθα είπε...

Πάντως πρέπει να σκεφτούμε και την περίπτωση που όλο αυτό είναι απλώς μια πλάκα... Εάν δεν είναι, νομίζω πως κακώς έσβησες το νούμερο από την κάρτα! Στο κάτω κάτω ο άνθρωπος υποτίθεται πως ήθελε επικοινωνία...
Σκέφτομαι επίσης ένα άλλο ενδεχόμενο: να το άφησε σε άλλο βιβλίο και κάποιος να το μετακίνησε: ως εκ τούτου, από εκεί που πιθανόν να το είχε τοποθετήσει προσεχτικά σε ένα "σημαίνον" βιβλίο, να μεταπήδησε σε κάτι άσχετο. Μια μικρή παραποίηση ταυτότητας, ένα λανθασμένο σήμα...

Μάρθα είπε...

Όσο για την πρόταση, την βρίσκω ενδιαφέρουσα, αλλά προσωπικώς για τεχνικούς λόγους κωλύομαι! Ποιος θα αναλάβει να βάλει καρτούλες εκ μέρους μου στην Πρωτοπορία; :-))

Ιφιμέδεια είπε...

Έγινε! Ωραία ιδέα!
Αλλά επειδή το βιβλιοπωλείο είναι πολύ μεγάλο, προτίνω να αρχίσουμε με συγκεκριμένο τμήμα, π.χ. ποίηση (στο υπόγειο δεν είναι; έχω καιρό να πάω)
Ιφιμέδεια

Aureliano Buendia είπε...

από εκεί που πιθανόν να το είχε τοποθετήσει προσεχτικά σε ένα "σημαίνον" βιβλίο, να μεταπήδησε σε κάτι άσχετο. Μια μικρή παραποίηση ταυτότητας, ένα λανθασμένο σήμα...Μάρθα, δεν νομίζω. Μάλλον ο τύπος ήταν χαλβάς, αν κρίνω από τη χρήση κεφαλαίων και από την επιλογή του βιβλίου.

Λέω να αφήσω ένα μήνυμα στο βιβλιοπωλείο της Πρωτοπορίας, μόνο που δεν θα είναι χρηστικό (όχι κινητά, όχι ανοιχτή ερωτική πρόσκληση). Όταν το κάνω, θα ρίξω εδώ σχετική αναφορά. Aν με πιάσουν θα με δείτε στις ειδήσεις.

Μάρθα είπε...

Όταν το κάνω, θα ρίξω εδώ σχετική αναφορά. Aν με πιάσουν θα με δείτε στις ειδήσεις.Τι στο καλό θα γράφεις; Μήνυμα από την Αλ Κάιντα;;;

Σε κάθε περίπτωση, καλή επιτυχία! (Αν και η πιθανότητα να σε θαμάξουμε στα κανάλια κάνει δελεαστική ακόμη και την αποτυχία...:p)

Aureliano Buendia είπε...

Μάρθα, έχω κάτι στο νου μου, για να το συνδυάσω με ανακοίνωση στο blog η οποία θα γίνει το Σαββατοκύριακο γιατί τώρα δεν έχω χρόνο.

Oneiros είπε...

Πιό πρωτότυπο ακόμα κι από το bookcrossing, και αυθεντικά ελληνικό. Δε νομίζω ότι επρόκειτο για πλάκα. Ωραία ιδέα για ιστορία!

Aureliano Buendia είπε...

Το μόνο bookcrossing που ήξερα ως τώρα ήταν η παρότρυνση εθνικιστικών ή νεορθόδοξων φυλλάδων προς τους αναγνώστες τους να τις αγοράζουν σε ντουζίνες και να τις αφήνουν σε δημόσια μέρη. Έχω ήδη μία ιδέα στο νου μου αλλά για να την υλοποιήσω πρέπει να περιμένω κανα εικοσαήμερο. Έχω υποσχεθεί να επανέλθω στο θέμα. Θα τα πούμε-ελπίζω.

Αφροδίτη του Willendorf είπε...

Διαβασα όλεσ τις παραπανω αποψεις και δεν ξερω γιατι αλλα ενιωσα την επιθυμία να υπερασπιστω το Κωστα ή κάθε Κώστα με αντιστιχες ιδεες. Δεν θα μπορούσε να αποτελει και ο παραπάνω τρόπος ενα τροπο επικοινωνιας ή προσεγγισης θυληκού? Για πιο λόγο η λογοτεχνια δεν μπορεί να αποτελεί διαμεσολαβητή όπως ένα καφε μπαρ, οπως ενα chat room?Πιστευω οτι δεν είναι καθόλου παράξενη η παραπάνω κάρτα ισως απλά εκπροσωπεί ένα ιδιαίτερα ντροπαλό και οχι με μεγάλη επιτυχία στις γυναίκες αντρα. Αλλωστε και μονο το γεγονος οτι επελεξε να αφησει το μηνυμα σε βιβλίο σημαινει οτι συχνάζει σε βιβλιοπωλεία. Θα μπορούσε να είναι ο καθένας απο εμάς τους λατρεις της λογοτεχνειας...αλλα σίγουρα ειναι πολύ ριψοκινδυνος, αν του τηλεφωνούσε αντρας?Κυριε Προμηθέα εσωσες τον καημένο Κώστα...αν και μαλλον αν εβλεπε τη καρτα του εδω δεν θα χαμογελόυσε καθολου οπως εσύ οταν βρηκες τη καρτα.
Οπως καταλαβαινετε ειμαι και εγω λιγακι ντροπαλη με τους αντρες, θα το καταλαβατε απο το nick μου, ειμαι μια νεολιθική στεατοπηγική αφροδίτη...λιγη περιφερεια παρα πάνω...
Π

Aureliano Buendia είπε...

Αφροδίτη, δεν έχω καμία αντίρρηση στο να χρησιμοποιεί κάποιος ένα βιβλίο για να κρατήσει μία πόρτα ανοιχτή, ούτε όταν το χρησιμοποιεί για να βρει μία αδελφή ψυχή. Δεν είχα σκοπό να επικρίνω τον Κώστα για αυτό που έκανε αλλά για να μιλήσω για τη χρήση της λογοτεχνίας. Αν θες τη γνώμη μου, πιστεύω ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει έναν πιο έξυπνο τρόπο (και ένα διαφορετικό βιβλίο) για να προσεγγίσει μία κοπέλα. Εγώ θα έβαζα την κάρτα μου σε ένα βιβλίο του Marquez.